De verrassende naam van de aardbei: waarom noemen we hem winterkoning?

De geschiedenis van de naam winterkoning

Rond de zeventiende en achttiende eeuw werden aardbeien steeds populairder in West Europa. In die tijd hadden mensen de gewoonte om planten grappige of bijzondere namen te geven. Het woord winterkoning komt al voor in oude boeken. Toen ging het nog niet altijd specifiek om de aardbei die we nu kennen, maar vaker om vroege soorten of wilde kleine aardbeitjes. Deze aardbeien kwamen vaak al vroeg in het voorjaar tot bloei, soms zelfs als het nog fris was buiten. Mensen vonden het knap dat juist deze plant het vroeg in het jaar goed deed. De vrucht kreeg daarom de bijnaam winterkoning: hij was de ‘koning’ van het vroege seizoen en wist de winter als een van de eerste achter zich te laten. Die bijnaam bleef hangen en komt nog steeds voor, vooral onder oudere mensen en tuinders.

Het verschil tussen een aardbei en de vogel winterkoning

Er bestaat ook een klein vogeltje dat winterkoning heet en algemeen in Nederlandse tuinen voorkomt. Toch heeft de naam winterkoning bij de aardbei niets met deze vogel te maken. Ze lijken op het eerste gezicht niet op elkaar, behalve misschien hun formaat of het feit dat beiden iets vrolijks aan het begin van het jaar kunnen brengen. De vogel en de vrucht delen simpelweg dezelfde bijnaam, maar zijn verder niet verwant. Soms raken mensen hierover in de war, maar de bijnaam bij fruit verwijst altijd naar de vroege bloei en oogst, niet naar het beestje.

De rol van winterkoning in de tuinbouw

Tuinders en hobbykwekers gebruiken de bijnaam winterkoning vaak nog steeds als ze het over aardbeien hebben. Sommige rassen van de aardbei kregen zelfs officieel de naam Winterkoning, Winterkoningkje of Winterkoningin. Het gaat dan om planten die bekendstaan om hun vroege oogst. De bijnaam wordt dan een soort keurmerk: deze planten zijn vaak geliefd omdat ze al lekker vroeg in het seizoen vruchten geven. Dit is handig als je van verse aardbeien houdt en niet wilt wachten tot het hoogzomer is.

Aardbeien algemeen: naamgeving in andere landen

Buiten Nederland en België gebruikt men voor de aardbei meestal geen naam die met kou of winter te maken heeft. In het Engels heet de vrucht strawberry, in het Frans fraise en in het Duits Erdbeere. Die woorden verwijzen allemaal naar de manier waarop aardbeien groeien, namelijk met hun wortels dicht bij de aarde. Alleen in ons taalgebied kom je de naam winterkoning tegen. Dit maakt deze bijnaam best bijzonder en geeft hem een eigen plaats in de cultuur. Ook algemeen wordt de aardbei vaak met de zomer geassocieerd, maar bij ons hoort die verrassende oude naam er soms nog bij.

Waarom de bijnaam bijna verdwenen is

Tegenwoordig hoor je de naam winterkoning niet vaak meer, zeker niet bij jonge mensen. De meeste mensen noemen de vrucht gewoon aardbei. De bijnaam wordt nog wel gebruikt in kwekerskringen of bij speciale, oude rassen. Toch zal je hem in de supermarkt bijna nooit tegenkomen op een bakje. Nieuwe namen en moderne rassen hebben de traditionele bijnaam op de achtergrond gezet. Hij leeft vooral nog voort in oude boeken, op moestuinforums en bij mensen die van plantentradities houden. Zo blijft de geschiedenis van de aardbei als winterkoning toch bewaard, al is het nu vooral een verhaal voor wie er nieuwsgierig naar zoekt.

Veelgestelde vragen over de naam winterkoning voor de aardbei

• Vraag: Waar komt de bijnaam winterkoning voor de aardbei vandaan?

  De bijnaam winterkoning voor de aardbei komt uit de tijd dat vroege aardbeirassen al fruit gaven als het nog fris was. Mensen vonden het bijzonder dat de plant toen al bessen gaf, dus noemden ze hem de koning van het vroege (en soms nog koude) seizoen.

• Vraag: Is de vogel winterkoning dezelfde als de aardbei winterkoning?

  De vogel winterkoning en de aardbei met de bijnaam winterkoning zijn niet hetzelfde. De naam komt toevallig overeen, maar er is geen verband tussen het vogeltje en de vrucht.

• Vraag: Wordt de naam winterkoning nog vaak gebruikt voor aardbeien?

  De naam winterkoning wordt tegenwoordig vooral gebruikt door liefhebbers van moestuinen en bij oude aardbeirassen die vroeg oogstbaar zijn. In winkels en bij moderne rassen hoor je de naam bijna niet meer.

• Vraag: Noemen andere landen de aardbei ook winterkoning?

  Alleen in Nederland en België komt deze bijnaam voor. In andere landen heet de aardbei gewoon strawberry, fraise of Erdbeere.